Śmierć rodzica wiąże się nie tylko z emocjami, lecz także z koniecznością uporządkowania spraw majątkowych. Jeżeli mama albo tata nie pozostawili testamentu to dziedziczenie odbywa się na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że o tym kto otrzyma spadek decyduje ustawa, a nie indywidualna wola zmarłego.
Dziedziczenie bez testamentu nazywa się dziedziczeniem ustawowym. W praktyce najczęściej dotyczy ono sytuacji, w której po zmarłym rodzicu dziedziczą dzieci oraz małżonek. Zasady te są jednak bardziej złożone.
Kiedy dochodzi do dziedziczenia ustawowego?
Dziedziczenie ustawowe ma zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy zmarły nie sporządził testamentu. Może mieć ono znaczenie także wtedy, gdy testament okazał się nieważny, został skutecznie odwołany albo nie obejmuje całego majątku spadkowego.
Zgodnie z Kodeksem cywilnym w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych z tym zastrzeżeniem, że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całego spadku.
Oznacza to, że jeżeli zmarły rodzic pozostawił małżonka i dwoje dzieci, każde z nich dziedziczy po jednej trzeciej spadku. Jeżeli natomiast pozostawił małżonka i czworo dzieci to małżonek otrzyma jedną czwartą spadku, a pozostałe trzy czwarte zostaną podzielone po równo między dzieci.
Kto dziedziczy po rodzicach bez testamentu?
Najprostsza sytuacja występuje wtedy, gdy zmarły rodzic nie pozostawał w związku małżeńskim w chwili śmierci i pozostawił dzieci. W takim przypadku cały spadek przypada dzieciom w częściach równych.
Na przykład jeżeli zmarła matka, która miała troje dzieci i nie miała męża w chwili śmierci, każde dziecko dziedziczy po jednej trzeciej spadku.
Jeżeli zmarły rodzic pozostawał w związku małżeńskim do spadku dochodzi również jego małżonek. Dzieci nie dziedziczą wtedy całego majątku, lecz dzielą go z małżonkiem zmarłego.
Na przykład ojciec zmarł bez testamentu, pozostawiając żonę i dwoje dzieci. Spadek dziedziczą żona, pierwsze dziecko i drugie dziecko, każde po jednej trzeciej.
Potrzebujesz pomocy kancelarii spadkowej? Skontaktuj się z DziedziczyMY!
Czy dzieci z poprzedniego związku dziedziczą po rodzicu?
Tak. Dla dziedziczenia po rodzicu nie ma znaczeni czy dziecko pochodzi z małżeństwa z poprzedniego związku, czy ze związku nieformalnego. Jeżeli pokrewieństwo zostało prawnie ustalone, dziecko należy do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych.
W praktyce oznacza to, że dzieci z różnych związków dziedziczą po tym samym rodzicu na równych zasadach. Aktualny małżonek zmarłego nie może wyłączyć dzieci z poprzedniego związku od dziedziczenia tylko dlatego, że nie były częścią jego obecnej rodziny.
Co jeśli jedno z dzieci nie żyje?
Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy. Jeżeli również one nie żyją, udział może przejść na dalszych zstępnych. Kodeks cywilny przewiduje w tym zakresie zasadę dziedziczenia przez dalszych zstępnych.
Na przykład zmarły ojciec miał dwoje dzieci. Jedno z nich zmarło wcześniej, ale pozostawiło dwoje własnych dzieci. W takim przypadku żyjące dziecko zmarłego ojca dziedziczy połowę spadku, a druga połowa przypada wnukom, po jednej czwartej dla każdego.
Czy małżonek rodzica zawsze dziedziczy?
Co do zasady małżonek dziedziczy po zmarłym razem z dziećmi. Istotne jest jednak, aby małżeństwo trwało w chwili śmierci. Były małżonek nie dziedziczy z ustawy. Inaczej należy oceniać sytuację małżonka pozostającego w separacji, ponieważ przepisy o dziedziczeniu ustawowym nie mają zastosowania do małżonka spadkodawcy pozostającego w separacji.
Szczególna sytuacja występuje również wtedy, gdy przed śmiercią zmarły wystąpił o rozwód albo separację z winy małżonka, a żądanie to było uzasadnione. W takim przypadku małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia na mocy orzeczenia sądu. Z żądaniem takim może wystąpić każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do spadku razem z małżonkiem.
Spadek po rodzicu a majątek wspólny małżonków
Częstym błędem jest utożsamianie spadku z całym majątkiem, który formalnie należał do rodziców. Jeżeli zmarły rodzic pozostawał w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, najpierw trzeba ustalić jaka część majątku należała do zmarłego, a jaka do żyjącego małżonka.
Dopiero udział zmarłego w majątku wspólnym wchodzi do spadku. Przykładowo, jeżeli mieszkanie należało do majątku wspólnego rodziców, to po śmierci jednego z nich do spadku co do zasady wchodzi udział wynoszący połowę tego mieszkania. Druga połowa pozostaje własnością żyjącego małżonka i nie podlega dziedziczeniu po zmarłym.
To rozróżnienie ma duże znaczenie przy ustalaniu udziałów w nieruchomości, rozliczeniach między spadkobiercami oraz przy późniejszym dziale spadku.
Czy spadek po rodzicach obejmuje także długi?
Tak. Spadek to nie tylko aktywa, takie jak mieszkanie, dom, pieniądze na rachunku bankowym, samochód czy udziały w firmie. Do spadku mogą należeć również zobowiązania w tym kredyty, pożyczki, zaległości czynszowe, podatki albo inne długi.
Sprawdź także: Dziedziczenie długów – kiedy spadek jest obciążeniem?
Dlatego po śmierci rodzica warto możliwie szybko ustalić, jaki był rzeczywisty stan majątku. Spadkobierca powinien sprawdzić nie tylko nieruchomości i rachunki bankowe, ale również korespondencję z banków, firm pożyczkowych, urzędów oraz sądów.
W wielu przypadkach istotne jest także ustalenie, czy spadek został przyjęty wprost, z dobrodziejstwem inwentarza, czy odrzucony. Decyzja w tym zakresie może mieć bardzo poważne skutki finansowe.
Darowizny od rodziców a późniejszy spadek
Jeżeli rodzic za życia przekazał jednemu z dzieci znaczną darowiznę, na przykład mieszkanie, działkę albo dużą kwotę pieniędzy, może to mieć znaczenie przy późniejszym dziale spadku. W określonych sytuacjach darowizny podlegają zaliczeniu na schedę spadkową.
Nie oznacza to automatycznie, że każda darowizna musi zostać zwrócona. Znaczenie ma treść oświadczeń rodzica, charakter darowizny, krąg spadkobierców oraz okoliczności konkretnej sprawy. W praktyce jest to jeden z częstszych powodów sporów między rodzeństwem.
Potrzebujesz pomocy kancelarii spadkowej? Skontaktuj się z DziedziczyMY!
Zachowek a spadek po rodzicach bez testamentu
Przy dziedziczeniu ustawowym po rodzicach problem zachowku występuje rzadziej niż przy testamencie, ponieważ dzieci co do zasady dziedziczą z ustawy. Zachowek może jednak pojawić się wtedy, gdy rodzic jeszcze za życia rozdysponował majątek darowiznami, a po jego śmierci w spadku pozostało niewiele albo nic.
W takiej sytuacji pominięte albo pokrzywdzone dziecko może analizować, czy przysługuje mu roszczenie o zachowek przeciwko osobie, która otrzymała darowiznę. Wymaga to jednak dokładnego ustalenia wartości majątku, dat darowizn, kręgu uprawnionych oraz tego, czy darowizny podlegają doliczeniu.
Co zrobić po śmierci rodzica?
Po śmierci rodzica warto podjąć kilka podstawowych kroków. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy istnieje testament. Następnie trzeba określić krąg spadkobierców ustawowych, sprawdzić skład majątku oraz możliwe zadłużenie. Kolejnym etapem jest uzyskanie dokumentu potwierdzającego dziedziczenie, czyli postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia.
Jeżeli spadkobierców jest kilku to zwykle konieczny będzie również dział spadku. Dopiero on pozwala definitywnie ustalić, komu przypadną konkretne składniki majątku i czy komuś należą się spłaty.
