Relacje rodzinne a dziedziczenie po rodzicu
Relacje między rodzicami a dziećmi należą do tych obszarów życia, w których prawo spotyka się z moralnością, pamięcią rodzinną, żalem, wdzięcznością i poczuciem sprawiedliwości. Szczególnie wyraźnie widać to po śmierci rodzica, gdy pojawia się pytanie, czy dziecko, które realnie opiekowało się matką albo ojcem, powinno dziedziczyć więcej niż rodzeństwo, które przez lata pozostawało obojętne. Pojawia się też pytanie odwrotne, czy dziecko, które nie utrzymywało kontaktów z rodzicem, powinno zostać pozbawione spadku albo zachowku.
Punktem wyjścia jest art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Jest to przepis krótki, ale bardzo istotny, ponieważ pokazuje, że obowiązki rodzinne nie są jednostronne. Rodzic nie jest wyłącznie osobą uprawnioną do oczekiwania pomocy, a dziecko nie jest wyłącznie osobą zobowiązaną. Prawo zakłada wzajemność relacji rodzinnej.
Opieka nad rodzicem nie daje automatycznie większego udziału w spadku
W polskim prawie spadkowym sama opieka nad rodzicem nie powoduje automatycznego zwiększenia udziału spadkowego. Jeżeli rodzic nie sporządził testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego. W pierwszej kolejności z ustawy dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, co do zasady w częściach równych, z zastrzeżeniem minimalnego udziału małżonka.
W praktyce oznacza to, że dziecko, które przez lata:
- robiło zakupy,
- woziło rodzica do lekarzy,
- organizowało leczenie,
- pomagało w codziennych czynnościach,
- ponosiło ciężar emocjonalny choroby rodzica,
może dziedziczyć taki sam udział jak dziecko, które nie angażowało się w opiekę. Może to budzić zrozumiały sprzeciw moralny, ale z punktu widzenia prawa spadkowego decydujące znaczenie ma tytuł dziedziczenia, czyli ustawa albo testament, a nie bilans rodzinnych zasług.
Potrzebujesz pomocy kancelarii spadkowej? Skontaktuj się z DziedziczyMY!
Prawo pozostawia jednak spadkodawcy możliwość uwzględnienia tej różnicy. Rodzic może sporządzić testament i powołać do całości albo większej części spadku dziecko, które faktycznie sprawowało nad nim opiekę.
Testament jako narzędzie wdzięczności, ale nie dowolności
Testament może być sposobem uporządkowania spraw rodzinnych. Jeżeli rodzic chce, aby dziecko sprawujące opiekę otrzymało dom, mieszkanie albo większą część majątku, powinien wyrazić to w testamencie w sposób jasny. W przeciwnym razie po śmierci rodzica majątek zostanie podzielony zgodnie z ustawą, niezależnie od tego, kto faktycznie opiekował się spadkodawcą.
Sprawdź także: Jak napisać testament?
Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Najbliższa rodzina korzysta z ochrony w postaci zachowku. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje określona część wartości udziału spadkowego, a jeżeli nie otrzymali jej w innej formie, mogą żądać odpowiedniej sumy pieniężnej od spadkobiercy.
Zachowek bywa więc źródłem konfliktu. Rodzic może powołać do spadku jedno dziecko, które się nim opiekowało, ale pozostałe dzieci mogą dochodzić zachowku, chyba że:
- zostały skutecznie wydziedziczone,
- zostały uznane za niegodne dziedziczenia,
- zawarły z przyszłym spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku.
Brak opieki nad rodzicem a wydziedziczenie
Wydziedziczenie nie polega na zwykłym pominięciu dziecka w testamencie. Pominięcie oznacza, że dana osoba nie dziedziczy z testamentu, ale może nadal żądać zachowku. Wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku, lecz tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z ustawowych przesłanek.
Kodeks cywilny pozwala wydziedziczyć zstępnych, małżonka albo rodziców, jeżeli uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
- dopuścił się wobec spadkodawcy albo osoby mu najbliższej określonego przestępstwa albo rażącej obrazy czci,
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z testamentu, a przebaczenie wyłącza skuteczność wydziedziczenia.
W sprawach dotyczących opieki nad rodzicami najważniejsza jest zwykle trzecia przesłanka, czyli uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Może ono polegać nie tylko na pozbawieniu spadkodawcy opieki potrzebnej ze względu na wiek i stan zdrowia, ale także na doprowadzeniu do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych.
Nie każde ochłodzenie relacji, nie każda kłótnia i nie każdy brak częstych odwiedzin uzasadnia wydziedziczenie. Chodzi o zachowanie długotrwałe, ciągłe albo powtarzalne, zawinione, umyślne i nacechowane złą wolą.
Kto odpowiada za zerwanie więzi rodzinnej?
Szczególnie ważne jest ustalenie, dlaczego doszło do rozpadu więzi. Sąd nie powinien ograniczać się do prostego stwierdzenia, że dziecko nie odwiedzało rodzica. Trzeba zbadać, czy dziecko rzeczywiście odwróciło się od rodzica bez powodu, czy też źródłem konfliktu była wcześniejsza postawa samego rodzica.
Jeżeli zaniechanie kontaktów było spowodowane również wcześniejszą naganną postawą spadkodawcy wobec uprawnionego do zachowku, nie prowadzi to automatycznie do nagannej oceny dziecka i nie musi uzasadniać wydziedziczenia.
Ma to ogromne znaczenie w rodzinach, w których historia jest trudna. Dziecko może nie utrzymywać kontaktu z rodzicem dlatego, że przez lata doświadczało:
- przemocy,
- porzucenia,
- alkoholizmu,
- manipulacji,
- upokorzeń,
- całkowitego braku zainteresowania.
Wzajemny szacunek działa w obie strony
Szeroki kontekst spraw o spadek po rodzicach wymaga odejścia od prostego schematu, według którego dziecko zawsze ma obowiązek opiekować się rodzicem, niezależnie od tego, jak rodzic zachowywał się wcześniej. Art. 87 k.r.o. mówi o wzajemnym szacunku i wzajemnym wspieraniu się. Nie jest to przepis wyłącznie o obowiązkach dzieci wobec rodziców.
Dlatego w sprawach spadkowych sądy badają całokształt relacji. Długoletni konflikt, krzywdzące zachowania rodzica, nieuzasadnione odtrącenie dziecka, faworyzowanie jednego z rodzeństwa, przemoc albo brak zainteresowania dzieckiem mogą wpływać na ocenę skuteczności wydziedziczenia.
Potrzebujesz pomocy kancelarii spadkowej? Skontaktuj się z DziedziczyMY!
Niegodność dziedziczenia po zmianach prawa
Odrębną instytucją jest niegodność dziedziczenia. Nie zależy ona od treści testamentu, lecz od orzeczenia sądu. Spadkobierca może być uznany za niegodnego między innymi wtedy, gdy:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy,
- wpływał podstępem albo groźbą na testament,
- zniszczył albo sfałszował testament,
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy,
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą.
Uznanie za niegodnego nie następuje samo z siebie. Potrzebne jest postępowanie sądowe. Osoba niegodna zostaje wyłączona od dziedziczenia tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku.
Przebaczenie i zmiana relacji przed śmiercią
W relacjach rodzinnych nie można pomijać także przebaczenia. Kodeks cywilny stanowi, że spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.
To ważne, ponieważ życie rodzinne często zmienia się w ostatnich miesiącach choroby. Rodzic i dziecko mogą odbudować kontakt, pojednać się albo przynajmniej częściowo złagodzić konflikt. Prawo nie powinno ignorować takiej zmiany tylko dlatego, że dawniej sporządzono testament zawierający wydziedziczenie.
Obowiązek alimentacyjny dziecka wobec rodzica
Opieka nad rodzicem ma również wymiar alimentacyjny. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje, że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Poza obowiązkiem rodziców wobec niesamodzielnego dziecka, uprawnionym do alimentów jest zasadniczo ten, kto znajduje się w niedostatku.
Dorosłe dziecko może więc zostać pozwane przez rodzica o alimenty, jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku, a dziecko ma możliwości majątkowe i zarobkowe. Nie jest to jednak obowiązek bezwzględny. Zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Jak zabezpieczyć dziecko, które faktycznie opiekuje się rodzicem?
Najgorszym rozwiązaniem jest pozostawienie wszystkiego domysłom. Rodzic często mówi dziecku, że „wszystko będzie twoje, bo się mną opiekujesz”, ale nigdy nie sporządza testamentu, nie zawiera umowy i nie porządkuje spraw majątkowych. Po śmierci rodzica takie zapewnienia zwykle nie wystarczają.
Możliwe rozwiązania to:
- testament — najprostszy instrument, ale trzeba pamiętać o zachowku,
- umowa dożywocia — właściciel nieruchomości przenosi własność na nabywcę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie,
- umowa o zrzeczenie się dziedziczenia — zawierana w formie aktu notarialnego między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym,
- zrzeczenie się zachowku — możliwe w całości albo w części.
Sprawdź także: Darowizna czy umowa dożywocia? Co jest korzystniejsze dla przyszłego spadkobiercy
Takie rozwiązania wymagają rozwagi, ponieważ ingerują w majątek i przyszłe prawa rodziny. Ich zaletą jest jednak to, że ograniczają pole do późniejszych sporów.
Dokumentowanie opieki i wydatków
W sporach spadkowych znaczenie mają dowody. Jeżeli jedno dziecko przez lata opiekowało się rodzicem, warto zachowywać:
- dokumentację wydatków,
- potwierdzenia przelewów,
- rachunki za leki,
- korespondencję dotyczącą leczenia,
- dokumentację medyczną,
- dowody organizowania opieki,
- wiadomości z rodzeństwem.
Podobnie dziecko niesłusznie wydziedziczone powinno gromadzić dowody pokazujące:
- przyczyny braku kontaktu,
- próby pojednania,
- chorobę,
- odległość,
- własną sytuację życiową,
- naganne zachowanie rodzica.
Potrzebujesz pomocy kancelarii spadkowej? Skontaktuj się z DziedziczyMY!
Spadek nie zawsze rozwiązuje rodzinne poczucie krzywdy
Prawo spadkowe nie jest idealnym narzędziem do rozliczania miłości, wdzięczności, zaniedbań i rodzinnych ran. Może chronić najbliższych przez zachowek. Może pozwolić spadkodawcy nagrodzić opiekę testamentem. Może pozbawić zachowku osobę, która uporczywie naruszała obowiązki rodzinne. Może wyłączyć od dziedziczenia osobę niegodną. Nie jest jednak w stanie automatycznie przeliczyć lat opieki na procenty udziału w spadku.
Najważniejszy wniosek jest praktyczny: jeżeli rodzic chce wynagrodzić dziecko za opiekę, powinien uporządkować sprawy za życia. Jeżeli chce kogoś wydziedziczyć, powinien wskazać konkretną, rzeczywistą i ustawową przyczynę.
Opieka nad rodzicami może mieć ogromne znaczenie moralne, rodzinne i dowodowe, ale sama w sobie nie daje automatycznie większego prawa do spadku. Brak opieki nad rodzicem również nie zawsze oznacza utratę prawa do zachowku albo dziedziczenia.
Najważniejsza pozostaje zasada wzajemnego szacunku. Dziecko nie powinno obojętnie odwracać się od rodzica, który potrzebuje pomocy. Rodzic nie może jednak oczekiwać od dziecka lojalności i poświęcenia, jeżeli sam przez lata tę więź niszczył.
