Po śmierci bliskiej osoby rodzina nierzadko dowiaduje się, że majątek jest „w dwóch miejscach”: nieruchomość w Polsce, a środki na koncie bankowym za granicą. Wtedy pojawia się pytanie, czy trzeba prowadzić dwie sprawy spadkowe. Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, gdzie zmarły mieszkał na stałe i czy w grę wchodzi państwo UE objęte rozporządzeniem spadkowym.
Każdorazowo w postępowaniu spadkowym z elementem transgranicznym należy ustalić następujące kwestie:
- jaki sąd będzie właściwy do rozpoznania danej sprawy,
- prawo jakiego państwa powinien zastosować sąd właściwy rozpoznający sprawę po danym spadkodawcy,
- w jakim państwie orzeczenie wydane w sprawie będzie podlegało wykonaniu.
Jeden organ i jedno prawo, gdy sprawa dotyczy spadkodawcy mającego ostatnie miejsce zwykłego pobytu w jednym z krajów UE
Dla spadków otwartych od 17 sierpnia 2015 r. w większości państw UE stosuje się rozporządzenie 650/2012. Wynika z niego, iż co do zasady całość spadku ma być rozpoznana przez jeden właściwy organ i według jednego prawa, nawet jeśli poszczególne składniki majątku są w różnych państwach.
Trzeba jednak pamiętać o wyjątkach terytorialnych: unijne zasady nie obowiązują np. w Danii, czy też w Wielkiej Brytanii, która nigdy nie była jego stroną, a po Brexicie tym bardziej. Jeśli środki zgromadzone na rachunku bankowym albo inny składnik majątku są właśnie tam albo poza UE, stosowane będą przede wszystkim przepisy prawa spadkowego tego państwa oraz zasady prawa międzynarodowego prywatnego.
Gdzie prowadzić sprawę: miejsce zwykłego pobytu, nie obywatelstwo
Najczęstszy błąd w sprawach transgranicznych polega na założeniu, że decyduje obywatelstwo albo położenie nieruchomości. W rozporządzeniu spadkowym punktem wyjścia jest miejsce zwykłego pobytu zmarłego w chwili śmierci, czyli kraj, z którym wiązało się jego codzienne życie. Istotnym jest, iż pojęcie to nie obejmuje zgonów związanych z wyjazdem na urlop, delegację lub kontrakt krótkoterminowy.
Zgodnie z treścią rozporządzenia, aby ustalić miejsce zwykłego pobytu, organ zajmujący się sprawą spadkową powinien dokonać ogólnej oceny okoliczności życia zmarłego w latach poprzedzających jego śmierć i w chwili jego śmierci, uwzględniając wszystkie istotne elementy faktyczne, w szczególności czas trwania i regularność obecności zmarłego w danym państwie oraz warunki i powody tej obecności. Tak ustalone miejsce zwykłego pobytu powinno wykazywać ścisły i stabilny związek z danym państwem.
Podkreślić należy, iż przepisy ww. rozporządzenia nr 650/2012 zastąpiły przepisy k.p.c. określające zakres jurysdykcji krajowej zarówno w procesie jak i w postępowaniu nieprocesowym, aby urzeczywistnić cel rozporządzenia, tj. zasadę skoncentrowania jurysdykcji w sprawie spadkowej w jednym państwie członkowskim, gdyż w jego założeniu przeprowadzane ma być tylko jedno postępowanie spadkowe, a jego wynik ma być respektowany przez wszystkie państwa członkowskie. Na gruncie rozporządzenia krajem posiadającym jurysdykcję w odniesieniu do całego spadku jest co do zasady państwo ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Wobec powyższego kwestia obywatelstwa spadkodawcy nie przesądza o jurysdykcji państwa członkowskiego (por. postanowienie Sądu Rejonowego w Kwidzynie z dnia 3 lutego 2021 r., I Ns 544/20).
Przykład: Zmarły mieszkał od lat w Niemczech, a w Polsce posiadał środki pieniężne na rachunku bankowym. Właściwą drogą jest zwykle przeprowadzenie zasadniczej sprawy w Niemczech, a następnie „przeniesienie” skutków do Polski w zakresie np. umownego częściowego działu spadku w placówce banku w zakresie środków pieniężnych.
Nieruchomość w Polsce a właściwość wyłączna sądu polskiego
Tu trzeba odróżnić trzy różne płaszczyzny, które w praktyce często się mieszają.
1) Właściwość wyłączna w sprawach o prawa rzeczowe do nieruchomości
Jeżeli spór dotyczy bezpośrednio prawa rzeczowego do nieruchomości w Polsce, na przykład powództwa o własność, uzgodnienie treści księgi wieczystej, posiadanie, roszczeń ściśle związanych z nieruchomością, to w polskim postępowaniu cywilnym obowiązuje właściwość wyłączna sądu miejsca położenia nieruchomości.
Dodatkowo, w ujęciu międzynarodowym k.p.c. przewiduje wyłączną jurysdykcję krajową w zakresie, w jakim rozstrzygnięcie dotyczy praw rzeczowych, posiadania lub używania nieruchomości położonej w Polsce. To oznacza, że pewnych sporów o „rdzeń” prawa do polskiej nieruchomości nie da się skutecznie przenieść do sądu zagranicznego tylko dlatego, że spadkobiercy mieszkają za granicą.
2) Postępowanie spadkowe sensu stricto a spory następcze
Stwierdzenie nabycia spadku i kwestie stricte spadkowe w reżimie unijnym mają być co do zasady skoncentrowane w jednym państwie, według miejsca zwykłego pobytu zmarłego. Celem rozporządzenia 650/2012 jest bowiem uniknięcie równoległych postępowań i skoncentrowanie jurysdykcji.
To oznacza, że „właściwość wyłączna dla nieruchomości w Polsce” nie zawsze będzie argumentem, aby całe postępowanie spadkowe prowadzić w Polsce, jeżeli jurysdykcja wynika z rozporządzenia i wskazuje inny kraj. W praktyce częściej mamy układ: główne postępowanie spadkowe za granicą, a następnie czynności w Polsce związane z rejestrem i wpisami.
3) Księgi wieczyste i wpis spadkobierców w Polsce
Nawet jeśli orzeczenie albo europejskie poświadczenie spadkowe pochodzi z innego państwa UE, wpis do polskiego rejestru podlega polskim wymaganiom rejestrowym. Wymogi dotyczące wpisu do rejestru są wyłączone z zakresu rozporządzenia, jednakże europejskie poświadczenie spadkowe powinno stanowić ważny dokument do celów rejestracji.
Przykład: spadkobierca ma europejskie poświadczenie spadkowe wydane w Niemczech, ale składa wniosek o wpis do księgi wieczystej w Polsce bez wymaganych elementów formalnych, na przykład bez właściwego odpisu lub bez danych pozwalających jednoznacznie powiązać osobę z prawem ujawnianym w księdze. Sąd wieczystoksięgowy bada wymogi wpisu według polskich reguł i może zażądać uzupełnień, niezależnie od tego, czy kwestie spadkowe zostały uregulowane za granicą.
Możliwość wyboru właściwego prawa
W celu uniknięcia ryzyka, że do rozpoznania sprawy spadkowej po polskim obywatelu zamieszkałym w innym kraju UE zostanie wybrane prawo tego kraju, istnieje możliwość złożenia oświadczenia o wyborze prawa państwa, którego obywatelstwo posiada się w chwili dokonywania wyboru.
Wybór prawa powinien być wyraźnie dokonany w oświadczeniu w formie rozrządzenia na wypadek śmierci lub powinien wynikać z postanowień takiego rozrządzenia. Wybór prawa może być uznany za wynikający z rozrządzenia na wypadek śmierci, jeżeli – na przykład – zmarły w swoim rozrządzeniu poczynił odniesienie do konkretnych przepisów prawa państwa jego obywatelstwa lub jeżeli w inny sposób wymienił to prawo.
W praktyce zatem warto rozważyć świadomy wybór prawa w testamencie oraz konsekwencje procesowe tego wyboru, bo może on ułatwić koncentrację postępowania w jednym kraju i ograniczyć spory o właściwość.
W jaki sposób przeprowadzić postępowanie spadkowe z wątkiem międzynarodowym?
W typowej sprawie: nieruchomość w Polsce, konto w Niemczech, zmarły mieszkał w Niemczech, plan działania może wyglądać w sposób następujący:
- Ustalenie, czy stosujemy rozporządzenie spadkowe 650/2012 i gdzie zmarły miał miejsce zwykłego pobytu. To zwykle przesądza o tym, czy główna sprawa toczy się w Polsce, czy za granicą.
- Uzyskanie dokumentu legitymującego spadkobierców w państwie właściwym dla sprawy, często będzie to rozstrzygnięcie sądu lub europejskie poświadczenie spadkowe
- W Polsce wykonanie „części nieruchomościowej”: przygotowanie wniosku do księgi wieczystej, tłumaczenia przysięgłe i komplet dokumentów, pamiętając, że rejestr rządzi się prawem polskim.
- W banku zagranicznym użycie dokumentów spadkowych właściwych dla danego kraju, a w UE często wsparcie się europejskim poświadczeniem spadkowym, jeśli jest wydane.
Jeżeli dodatkowo pojawia się spór o własność, posiadanie lub prawa rzeczowe do polskiej nieruchomości, wtedy trzeba uwzględnić ryzyko wejścia w reżim wyłącznej jurysdykcji sądów polskich dla tego rodzaju roszczeń.
