Czym jest zachowek?
Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, którzy zostali pominięci w dziedziczeniu. Nawet jeśli spadkodawca sporządzi testament i przekaże majątek wybranej osobie, uprawnieni członkowie rodziny mogą żądać zapłaty określonej części wartości spadku.
Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego do zachowku mogą być uprawnieni:
- zstępni, czyli dzieci, wnuki i dalsi potomkowie,
- małżonek spadkodawcy,
- rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do dziedziczenia ustawowego.
Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek może wynosić dwie trzecie wartości tego udziału.
Sprawdź także: Jak napisać testament?
Kiedy zachowek się nie należy?
Nie każda osoba bliska spadkodawcy ma automatyczne prawo do zachowku. Istnieją sytuacje, w których roszczenie może zostać skutecznie zakwestionowane, ograniczone albo całkowicie wyłączone.
1. Wydziedziczenie w testamencie
Jednym z najskuteczniejszych sposobów pozbawienia prawa do zachowku jest wydziedziczenie. Może ono nastąpić wyłącznie w testamencie i musi zawierać konkretną przyczynę przewidzianą w przepisach prawa.
Samo pominięcie członka rodziny w testamencie nie oznacza wydziedziczenia. Taka osoba nadal może dochodzić zachowku.
Spadkodawca może wydziedziczyć osobę uprawnioną do zachowku, jeżeli ta:
- uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
- dopuściła się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób,
- uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych wobec spadkodawcy.
Skuteczność wydziedziczenia zależy od prawidłowego sformułowania testamentu oraz możliwości udowodnienia wskazanych okoliczności.
2. Zrzeczenie się dziedziczenia
Prawo do zachowku może zostać wyłączone także poprzez zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Taka umowa musi zostać zawarta za życia przyszłego spadkodawcy w formie aktu notarialnego.
Osoba, która zrzekła się dziedziczenia, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że co do zasady traci również prawo do zachowku.
3. Niegodność dziedziczenia
Osoba uprawniona do zachowku może zostać uznana przez sąd za niegodną dziedziczenia. W takim przypadku traci prawo zarówno do spadku, jak i do zachowku.
Dotyczy to sytuacji, gdy dana osoba:
- dopuściła się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy,
- podstępem lub groźbą wpłynęła na sporządzenie albo odwołanie testamentu,
- umyślnie ukryła, zniszczyła, podrobiła albo przerobiła testament.
Uznanie za niegodnego dziedziczenia wymaga przeprowadzenia postępowania sądowego.
Szukasz kancelarii spadkowej na Śląsku? Zapraszamy do DziedziczyMY!
4. Przedawnienie roszczenia o zachowek
Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Co do zasady przedawnia się z upływem 5 lat.
Termin ten liczy się:
- od dnia ogłoszenia testamentu – jeżeli dziedziczenie następuje na podstawie testamentu,
- od dnia otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy – w przypadku roszczeń związanych z dziedziczeniem ustawowym lub darowiznami.
Po upływie terminu przedawnienia można podnieść zarzut przedawnienia przed sądem. Może to skutecznie uniemożliwić dochodzenie zapłaty zachowku.
5. Darowizna dokonana ponad 10 lat przed śmiercią
Przy obliczaniu zachowku do wartości spadku mogą być doliczane darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia. Nie każda darowizna będzie jednak brana pod uwagę.
Jeżeli darowizna została dokonana ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku, co do zasady nie dolicza się jej przy obliczaniu zachowku.
Odpowiednio wcześnie zaplanowane przekazanie majątku może więc ograniczyć przyszłe roszczenia o zachowek.
6. Umowa dożywocia jako sposób na uniknięcie zachowku
Jednym z najczęściej stosowanych sposobów ograniczenia roszczeń o zachowek jest umowa dożywocia. Polega ona na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za zapewnienie zbywcy dożywotniego utrzymania i opieki.
Umowa dożywocia różni się od darowizny, ponieważ nie jest czynnością nieodpłatną. Właśnie dlatego nieruchomość przekazana na podstawie umowy dożywocia co do zasady nie jest doliczana do substratu zachowku.
To rozwiązanie może być szczególnie korzystne przy przekazywaniu:
- mieszkania,
- domu,
- działki,
- gospodarstwa rolnego.
Sprawdź także: Darowizna czy umowa dożywocia? Co jest korzystniejsze dla przyszłego spadkobiercy
7. Polisa na życie a zachowek
Sposobem na przekazanie środków poza masą spadkową może być polisa na życie ze wskazaniem osoby uposażonej.
Świadczenie wypłacane z polisy:
- nie wchodzi do masy spadkowej,
- nie podlega standardowemu dziedziczeniu,
- co do zasady nie stanowi podstawy do żądania zachowku.
Takie rozwiązanie pozwala przekazać określone środki konkretnej osobie, bez konieczności prowadzenia długiego postępowania spadkowego.
8. Zasady współżycia społecznego
Nawet jeśli zachowek formalnie przysługuje, sąd może w określonych przypadkach obniżyć jego wysokość albo wyjątkowo oddalić roszczenie.
Może mieć to miejsce wtedy, gdy dochodzenie zachowku byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, na przykład gdy osoba uprawniona:
- przez lata nie utrzymywała kontaktu ze spadkodawcą,
- rażąco zaniedbywała obowiązki rodzinne,
- działała na szkodę spadkodawcy,
- interesowała się spadkodawcą wyłącznie z powodów majątkowych.
Nie jest to jednak automatyczny sposób na uniknięcie zachowku. Każda sprawa oceniana jest indywidualnie przez sąd.
Czy można całkowicie uniknąć zachowku?
Całkowite uniknięcie zachowku jest możliwe, ale tylko w określonych sytuacjach. Najczęściej wymaga odpowiedniego planowania majątkowego jeszcze za życia spadkodawcy.
Do najskuteczniejszych sposobów należą:
- skuteczne wydziedziczenie w testamencie,
- zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia,
- uznanie osoby za niegodną dziedziczenia,
- zawarcie umowy dożywocia,
- odpowiednio zaplanowane darowizny,
- wykorzystanie polisy na życie ze wskazaniem uposażonego,
- podniesienie zarzutu przedawnienia,
- powołanie się na zasady współżycia społecznego.
Więc jak uniknąć zachowku?
Zachowek chroni najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu, ale przepisy przewidują sytuacje, w których można skutecznie ograniczyć albo wyłączyć takie roszczenia.
Najważniejsze znaczenie ma właściwe zaplanowanie spraw majątkowych, prawidłowe przygotowanie dokumentów oraz dopasowanie rozwiązania do konkretnej sytuacji rodzinnej. Błędnie sporządzony testament, nieprecyzyjne wydziedziczenie albo niewłaściwie zaplanowana darowizna mogą doprowadzić do późniejszych sporów sądowych.
Dlatego w sprawach dotyczących zachowku warto skorzystać z pomocy prawnika lub notariusza, szczególnie gdy w grę wchodzi większy majątek, nieruchomości albo konflikt rodzinny.
