Dziedziczenie a rozwód (dziedziczenie ustawowe vs. testament)
Jeżeli orzeczenie rozwodu (wyrok) uprawomocniło się przed chwilą śmierci spadkodawcy (tj. przed otwarciem spadku), sprawa jest prosta: były małżonek nie dziedziczy. Innymi słowy – po orzeczeniu rozwodu były małżonek nie jest powołany do spadku ani z dziedziczenia ustawowego, ani na podstawie testamentu (chyba że został wskazany w testamencie sporządzonym po rozwodzie).
Śmierć jednego z małżonków w trakcie sprawy o rozwód
A co, jeśli małżonek umrze w trakcie sprawy o rozwód? To statystycznie rzadkie, ale w praktyce się zdarza. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje taką sytuację. Aby zachować elementarną sprawiedliwość, żyjący małżonek winny rozkładu pożycia może zostać wyłączony od dziedziczenia – to rozwiązanie korzystne dla pozostałych spadkobierców ustawowych.
Gdy małżonek umiera podczas postępowania o rozwód, sąd umarza postępowanie; na tym etapie sprawa rozwodowa kończy się ostatecznie. W takiej sytuacji każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia może wystąpić z żądaniem wyłączenia małżonka (tj. wyłączenia małżonka od dziedziczenia). Konieczne jest wytoczenie powództwa przeciwko żyjącemu, winnemu małżonkowi. Sąd wyłączy małżonka tylko wtedy, gdy łącznie spełnione są następujące warunki:
- Spadkodawca wystąpił za życia o orzeczenie rozwodu, wyraźnie żądając stwierdzenia winy współmałżonka; bez znaczenia, kto złożył pozew – małżonek niewinny mógł być pozwanym i w odpowiedzi na pozew lub na rozprawie zażądać ustalenia winy drugiej strony.
- To żądanie wyłączenia małżonka znajduje potwierdzenie w materiale dowodowym i sąd uzna je za uzasadnione.
Jak wygląda rozprawa o wyłączenie małżonka od dziedziczenia?
W tym postępowaniu sąd niejako kontynuuje ocenę winy z procesu rozwodowego, lecz już bez udziału zmarłego. To utrudnia postępowanie dowodowe: w rozwodzie dowód z przesłuchania stron bywa kluczowy, tutaj zabraknie relacji strony pokrzywdzonej, a sąd wysłucha jedynie stanowiska małżonka żyjącego. Spadkobiercy muszą więc wykazać winę innymi środkami dowodowymi.
Spadkobiercy nie muszą działać łącznie – wystarczy, że pozew złoży jeden z nich; jeśli ten spadkobierca wygra, orzeczenie obejmie skutkami także pozostałych.
Skutki wyroku wyłączającego od dziedziczenia
- Wyłączenie takiego małżonka powoduje, że małżonek traci prawo do zachowku.
- Małżonek traci prawo do przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał.
Sprawdź także: Prawo do zachowku po rozwodzie
Termin na wytoczenie sprawy o wyłączenie małżonka od dziedziczenia
Termin na wytoczenia powództwa o wyłączenie małżonka wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci spadkodawcy (niewinnego małżonka), nie później jednak niż rok od tej daty. Jeżeli w tym terminie nie zostanie złożony pozew, „zły” małżonek będzie dziedziczył – mimo istnienia przesłanek do wyłączenia.
Właściwość sądu: pozew wnosi się do sądu właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (sąd rejonowy lub okręgowy – zależnie od wartości przedmiotu sporu, którą stanowi wartość udziału spadkowego małżonka). Opłata sądowa wynosi 5% tej wartości.
Niegodność dziedziczenia – alternatywa w kodeksie cywilnym
Jeżeli nie doszło do wyłączenia małżonka z uwagi na winę w rozkładzie pożycia, dodatkową drogą są przepisy o niegodności dziedziczenia w kodeksie cywilnym. Małżonek może zostać uznany za niegodnego m.in. gdy uporczywie uchylał się od alimentów wobec zmarłego albo obowiązków takich jak piecza, wzajemna pomoc czy szacunek (w tym w relacji rodzic–dziecko). Również tutaj konieczne jest orzeczenie sądu.
Termin: z żądaniem można wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym wnioskodawca dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później niż przed upływem trzech lat od śmierci spadkodawcy.
Wyłączenie małżonka a testament
Wszystko powyższe dotyczy dziedziczenia ustawowego. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament i powołał do spadku małżonka winnego, sąd uszanuje akt ostatniej woli i oddali powództwo o wyłączenie od dziedziczenia – dziedziczenie następuje na podstawie testamentu. Analogicznie, jeśli w testamencie „dobry” małżonek skutecznie wydziedziczył drugą stronę, sprawa o wyłączenie będzie zbędna (co powinno znaleźć potwierdzenie w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku). Z uwagi na krótkie terminy procesowe warto rozważyć równoległe działania – to zależy od okoliczności.
Masz sytuację podobną do opisanej wyżej i zastanawiasz się, jak wygląda dziedziczenie w Twojej sprawie (np. rozwód a dziedziczenie, wyłączenia małżonka, otwarcia spadku)? Chętnie pomożemy podjąć decyzję i ocenić, czy zasadne jest żądanie wyłączenia małżonka oraz jakie kroki podjąć na podstawie orzeczenia sądu
Najczęściej zadawane pytania
Czy były małżonek dziedziczy po rozwodzie?
Nie. Jeśli wyrok rozwodowy uprawomocnił się przed śmiercią spadkodawcy, były małżonek nie dziedziczy ani na podstawie ustawy, ani automatycznie z testamentu (chyba że został w nim wyraźnie wskazany po rozwodzie).
Kiedy można wyłączyć małżonka od dziedziczenia?
Jest to możliwe, gdy:
- spadkodawca za życia wniósł o rozwód z orzeczeniem winy współmałżonka,
- istnieją dowody potwierdzające winę żyjącego małżonka.
W takim przypadku spadkobiercy mogą wytoczyć powództwo o wyłączenie małżonka od dziedziczenia.
Jakie są skutki wyłączenia małżonka od dziedziczenia?
Małżonek:
- traci prawo do spadku,
- traci prawo do zachowku,
- traci prawo do korzystania z przedmiotów urządzenia domowego należących do spadku.
Czy można pozbawić małżonka dziedziczenia w inny sposób?
Tak. Alternatywą jest uznanie małżonka za niegodnego dziedziczenia, np. gdy uporczywie nie wywiązywał się z obowiązków wobec spadkodawcy (np. alimentacyjnych). Wymaga to jednak odrębnego postępowania sądowego.
