Dziedziczenie a rozwód (dziedziczenie ustawowe vs. testament)
Jeżeli orzeczenie rozwodu (wyrok) uprawomocniło się przed chwilą śmierci spadkodawcy (tj. przed otwarciem spadku), sprawa jest prosta: były małżonek nie dziedziczy. Innymi słowy – po orzeczeniu rozwodu były małżonek nie jest powołany do spadku ani z dziedziczenia ustawowego, ani na podstawie testamentu (chyba że został wskazany w testamencie sporządzonym po rozwodzie).
Śmierć jednego z małżonków w trakcie sprawy o rozwód
A co, jeśli małżonek umrze w trakcie sprawy o rozwód? To statystycznie rzadkie, ale w praktyce się zdarza. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje taką sytuację. Aby zachować elementarną sprawiedliwość, żyjący małżonek winny rozkładu pożycia może zostać wyłączony od dziedziczenia – to rozwiązanie korzystne dla pozostałych spadkobierców ustawowych.
Gdy małżonek umiera podczas postępowania o rozwód, sąd umarza postępowanie; na tym etapie sprawa rozwodowa kończy się ostatecznie. W takiej sytuacji każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia może wystąpić z żądaniem wyłączenia małżonka (tj. wyłączenia małżonka od dziedziczenia). Konieczne jest wytoczenie powództwa przeciwko żyjącemu, winnemu małżonkowi. Sąd wyłączy małżonka tylko wtedy, gdy łącznie spełnione są następujące warunki:
- Spadkodawca wystąpił za życia o orzeczenie rozwodu, wyraźnie żądając stwierdzenia winy współmałżonka; bez znaczenia, kto złożył pozew – małżonek niewinny mógł być pozwanym i w odpowiedzi na pozew lub na rozprawie zażądać ustalenia winy drugiej strony.
- To żądanie wyłączenia małżonka znajduje potwierdzenie w materiale dowodowym i sąd uzna je za uzasadnione.
Jak wygląda rozprawa o wyłączenie małżonka od dziedziczenia?
W tym postępowaniu sąd niejako kontynuuje ocenę winy z procesu rozwodowego, lecz już bez udziału zmarłego. To utrudnia postępowanie dowodowe: w rozwodzie dowód z przesłuchania stron bywa kluczowy, tutaj zabraknie relacji strony pokrzywdzonej, a sąd wysłucha jedynie stanowiska małżonka żyjącego. Spadkobiercy muszą więc wykazać winę innymi środkami dowodowymi.
Spadkobiercy nie muszą działać łącznie – wystarczy, że pozew złoży jeden z nich; jeśli ten spadkobierca wygra, orzeczenie obejmie skutkami także pozostałych.
Skutki wyroku wyłączającego od dziedziczenia
- Wyłączenie takiego małżonka powoduje, że małżonek traci prawo do zachowku.
- Małżonek traci prawo do przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał.
Termin na wytoczenie sprawy o wyłączenie małżonka od dziedziczenia
Termin na wytoczenia powództwa o wyłączenie małżonka wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci spadkodawcy (niewinnego małżonka), nie później jednak niż rok od tej daty. Jeżeli w tym terminie nie zostanie złożony pozew, „zły” małżonek będzie dziedziczył – mimo istnienia przesłanek do wyłączenia.
Właściwość sądu: pozew wnosi się do sądu właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (sąd rejonowy lub okręgowy – zależnie od wartości przedmiotu sporu, którą stanowi wartość udziału spadkowego małżonka). Opłata sądowa wynosi 5% tej wartości.
Niegodność dziedziczenia – alternatywa w kodeksie cywilnym
Jeżeli nie doszło do wyłączenia małżonka z uwagi na winę w rozkładzie pożycia, dodatkową drogą są przepisy o niegodności dziedziczenia w kodeksie cywilnym. Małżonek może zostać uznany za niegodnego m.in. gdy uporczywie uchylał się od alimentów wobec zmarłego albo obowiązków takich jak piecza, wzajemna pomoc czy szacunek (w tym w relacji rodzic–dziecko). Również tutaj konieczne jest orzeczenie sądu.
Termin: z żądaniem można wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym wnioskodawca dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później niż przed upływem trzech lat od śmierci spadkodawcy.
Wyłączenie małżonka a testament
Wszystko powyższe dotyczy dziedziczenia ustawowego. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament i powołał do spadku małżonka winnego, sąd uszanuje akt ostatniej woli i oddali powództwo o wyłączenie od dziedziczenia – dziedziczenie następuje na podstawie testamentu. Analogicznie, jeśli w testamencie „dobry” małżonek skutecznie wydziedziczył drugą stronę, sprawa o wyłączenie będzie zbędna (co powinno znaleźć potwierdzenie w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku). Z uwagi na krótkie terminy procesowe warto rozważyć równoległe działania – to zależy od okoliczności.
Masz sytuację podobną do opisanej wyżej i zastanawiasz się, jak wygląda dziedziczenie w Twojej sprawie (np. rozwód a dziedziczenie, wyłączenia małżonka, otwarcia spadku)? Chętnie pomożemy podjąć decyzję i ocenić, czy zasadne jest żądanie wyłączenia małżonka oraz jakie kroki podjąć na podstawie orzeczenia sądu
